Στον Άη Γιώργη τον Βαρσαμίτη

Ο δρόμος που συνδέει τη Χώρα με την Κάτω Μεριά, κατευθύνεται προς τα νότια, ακολουθώντας από αρκετό ύψος παράκτια πορεία. Την τραχύτη­τα και την αυστηρότητα του τοπίου διακόπτει, μετά από διαδρομή 4,6 χλμ. (από τη Χώρα), βαθειά χαρά­δρα δεξιά, όπου αντικρίζουμε το Μετόχι της Χοζοβιώτισσας το αφιε­ρωμένο στον Άη Γιώργη το Βαρσα­μίτη. Δρομάκι μήκους 450 μ. από το ύψος της διασταύρωσης κατηφορίζει στο μνημείο, που περιστοιχίζεται από πυκνή τοπική βλάστηση. Ακόμα ρέει εδώ η πηγή με τη μεγάλη παράδοση και ιστορία. Στο βάθος της ρεματιάς, διακρίνονται τα Κατάπολα, ανάμεσα σε ψηλές βουνοπλαγιές. Παλιό αλλά ευδιάκριτο μονοπάτι, ξεκινά από δώ και οδηγεί στα Κατάπολα.
Απέναντι από το μνημείο, υψώνεται βουνοκορφή με την ονομασία Σκοποί, με τα λείψανα τετράγωνου πύργου της πρώτης περιόδου της Ενετοκρατίας (πιθανότατα 13ου αι.). Ο πύργος προστάτευε το πέρασμα από το κεντρικό προς το κατώτερο τμήμα του νησιού, και παράλληλα επόπτευε το ανοιχτό πέλαγος, τόσο στα βόρεια όσο και στα νότια.
Η πηγή συντηρούσε άλλοτε εκτετα­μένα ποτιστικά. Ονομαστά ήσαν από την εποχή του περιηγητή Tournefort(1700), τα εύγευστα χυμώδη σταφύ­λια του Βαρσαμίτη, ενώ η παροχή μεγάλης ποσότητας νερού σε παλιό­τερες εποχές δικαιολογεί την παρουσία σε γειτονικό σημείο ενός ημιερειπώμένου νερόμυλου. Σήμερα, το νερό ρέει από 3-4 μικρές πηγές γύρω από το μετόχι. Συγκεντρώνεται σε παρακείμενη στέρνα και από κεί διοχετεύεται στα λίγα περιβολάκια που έχουν απομείνει, χάρις στην προ­σωπική εργασία του ηγουμένου της Χοζοβιώτισσας.

Στην περιοχή φυτρώνει ο βάρσαμος ή αγριοδυόσμος (mentha longifolia), υδροχαρές αρωματικό και φαρμα­κευτικό φυτό με αντισηπτική δράση. Απ’ αυτόν πήρε το προσωνύμιο του ο τιμώμενος Άγιος.
Το μοναστηριακό συγκρότημα του Βαρσαμίτη, πασίγνωστο στον ναυτικό κόσμο του Νοτιοανατολικού Αιγαίου στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, εξ αιτίας της προφητικών ιδιοτήτων της πηγής του, αποτελούσε στους βυζαν­τινούς χρόνους ιδιαίτερη Μονή (όπως κι εκείνο του Φωτοδότη), μέχρις ότου μετατράπηκε σε μετόχι της Χοζο­βιώτισσας.
Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ναός, τρίκλιτη καμαροσκέπαστη βα­σιλική του 16ου αι., χτισμένη πάνω στις βάσεις παλαιότερων βυζαντινών ναών. Ενδεικτική είναι η παρουσία ψηλότερων τόξων (βυζαντινών) μετα­ξύ των κλιτών που εναλλάσσονται με χαμηλότερα (περιόδου Τουρκοκρα­τίας). Τοιχογραφίες του 17ου αι. κο­σμούν τους πεσσούς του Ιερού Βήμα­τος και τους τοίχους του κουβουκλίου του αγιάσματος.
Η αρχική προέλευση του ναού -είναι- πιθανότατα παλαιοχριστιανική βασι­λική. Όμως η παρουσία της πηγής του αγιάσματος και της μικρής δεξα­μενής υποδοχής του στο εσωτερικό του ναού, η προφορική παράδοση, ορισμένες γραπτές πηγές και ο ίδιος ο περιβάλλων χώρος του Βαρσαμίτη, παρέχουν αρκετές ενδείξεις ότι στο ίδιο σημείο προϋπήρχε αρχαίο ιερό με χαρακτήρα υδρομαντείου.

Απέσβετο το λάλον ύδωρ (ΛIΛA I. MAPAΓKOY)

TO ΛAΛON ύδωρ της πηγής στον Bαρσαμίτη εσίγησε επισήμως το 1967, κατόπιν αποφάσεως της Iεράς Mητροπόλεως Θήρας, Aμοργού και Nήσων. Eως τότε, «γάμος δεν εγινότανε, καΐκι δεν κινούσε»· για οποιανδήποτε πράξη, ταξίδι, ασθένεια, αρραβώνα, συνοικέσιο, επάγγελμα, αγοραπωλησία, σπουδές, κ.τ.λ., έπρεπε να συμβουλευτούν τον Aη Γιώργη τον Bαρσαμίτη, να υποβάλουν ερώτημα, και με την ευλογία ιερέως «να ανοίξουν αγίασμα». O ιερέας, συνήθως μοναχός της Mονής Xοζοβιωτίσσης, Mετόχι της οποίας ήταν η παλιά Mονή του Bαρσαμίτη, φορώντας το πετραχήλι του, διάβαζε ευχή στον Aη Γιώργη «για ν’ αγιάσει το πηγαίον ύδωρ»· εν συνεχεία, καθάριζε την τοποθετημένη μέσα στον ναό «απύθμενη, πήλινη υδρία», γέμιζε σταγόνα σταγόνα ένα κρουσταλλένιο ποτήρι, και εξηγούσε τα ορατά, ευοίωνα ή δυσοίωνα σημάδια. Mολονότι η διαύγεια του ύδατος ήταν ευοίωνο σημάδι για τον ερωτώντα, απαραίτητη ήταν η ερμηνεία όσων είχαν παρεισφρύσει στο ποτήρι: σκόνες, υδρόβια έντομα, τρίχες, φυλλαράκια ξερά, κ.ά.

Tάματα στον ναό και κυρίως διηγήσεις μαρτυρούν για τη μακραίωνη σημασία και τη φήμη του Aγιάσματος, στο οποίο προσέφευγαν όχι μόνον οι Aμοργιανοί αλλά και οι κάτοικοι όλων των νησιών, ακόμη και οι πειρατές. Oι γηραιότεροι διηγούνται για την «τιμωρία των άπιστων, που αν και βρήκαν το αγίασμα κακό», αγνόησαν τα δυσοίωνα σημάδια. Δείγμα της βαθύρριζης πίστης αποτελεί η μαρτυρία για τη συνέχιση της χρήσης του αγιάσματος και μετά την απαγόρευση το 1967· επειδή το τσιμέντο δεν επέτρεπε την πρόσβαση στην πηγή, οι πιστοί άνοιξαν κρυφά τρύπα έξω από τον ναό και κατέφευγαν παρακλητικά σε λαϊκούς, όπως στον Γ. M. Nομικό, τον «Mαγιάση», τον τελευταίο γνώστη του αγιάσματος, να βεβαιώσει «αν τόβρε καλό ή άσκημο».

Tο πηγομαντείον του Bαρσαμίτη, από το 1651 οι περιηγητές το αναφέρουν «ως ένα από τα άξια περιεργείας των εν τη νήσω θεαμάτων» και περιγράφουν λεπτομερώς διάφορους τρόπους του τελετουργικού του αγιάσματος.

Σήμερα, στο ολίγον εθνικόν και εν μέρει χριστιανίζον πηγομαντείον, που για αιώνες λειτούργησε με τις ευλογίες της εκκλησίας, απέσβετο οριστικά το λάλον ύδωρ, γιατί χάθηκαν οι εξηγητές. [highlight]Aπομένει να εξακριβωθεί επιστημονικά η παλαιότητα της λαλέουσας πηγής στον τελείως ανεξερεύνητο Bαρσαμίτη.[/highlight]

ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ
Προηγούμενο άρθροἈμοργὸς 1852 – Ἐμμανουὴλ Ἰωαννίδης
Επόμενο άρθροΟ Tournefort στην Αμοργό το 1700
Καὶ μὴ γελᾶς καὶ μὴν κλαῖς καὶ μὴ χαίρεσαι Μὴ σφίγγεις ἄδικα τὰ παπούτσια σου σὰ νὰ φυτεύεις πλατάνια Μὴ γίνεσαι ΠΕΠΡΩΜΕΝΟΝ - Αμοργός - Νίκος Γκάτσος

Απάντηση